IX (HINDI ) CHAPTER 1 Introduction to Agricultural Practices

 

ЁЯУШ рдЕрдз्рдпाрдп 1.1: рдХृрд╖ि рдХा рдкрд░िрдЪрдп (Introduction to Agriculture)



ЁЯМ╛  рднाрд░рдд рдФрд░ рдХृрд╖ि

  • рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╕рдмрд╕े рдкुрд░ाрдиी рдХृрд╖ि рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै।
  • рднाрд░рдд рдХुрд▓ рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдЧ्рд░рдгी рджेрд╢ों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै।
  • рднाрд░рдд рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХे рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рдЕрдЧ्рд░рдгी рд╣ै:
    • рд╕рдм्рдЬिрдпां
    • рдлрд▓
    • рджूрдз
    • рдЕंрдбे
    • рдордЫрд▓ी

рд╕ंрднाрд╡िрдд рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рди: "рднाрд░рдд рдХिрди рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рдЕрдЧ्рд░рдгी рд╣ै?" ✅ рдЙрдд्рддрд░: рд╕рдм्рдЬिрдпां, рдлрд▓, рджूрдз, рдЕंрдбे, рдордЫрд▓ी


ЁЯМ▒  рдкौрдзे рдЙрдЧाрдиे рдФрд░ рдкрд╢ुрдУं рдХी рджेрдЦрднाрд▓ рдХे рд▓ाрдн

рджो рдоुрдЦ्рдп рд▓ाрдн:

  1. рдХृрд╖ि рдХी рдмेрд╣рддрд░ рд╕рдордЭ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै
  2. рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдХौрд╢рд▓ (life skills) рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं

ЁЯТ╝  рдирдИ рддрдХрдиीрдХ = рдирдП рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░

рддрдХрдиीрдХ рдХृрд╖ि рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ
рдб्рд░ोрди (Drones) рдлрд╕рд▓ों рдХी рдиिрдЧрд░ाрдиी, рдЫिрдб़рдХाрд╡ рдХрд░рдиा
рд░ोрдмोрдЯिрдХ्рд╕ (Robotics) рд╕्рд╡рдЪाрд▓िрдд рдХृрд╖ि рдХाрд░्рдп
рдЬैрд╡ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी (Biotechnology) рдмीрдЬ/рдлрд╕рд▓ों рдоें рд╕ुрдзाрд░
рдХृрдд्рд░िрдо рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा (AI) рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдХृрд╖ि рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиा

рдпाрдж рд░рдЦें: рдХृрд╖ि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣рдоें рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдФрд░ рдЙрдж्рдпрдоिрддा (entrepreneurship) рджोрдиों рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рджेрддा рд╣ै।


ЁЯУЦ  рдХृрд╖ि-рдкрд░ाрд╢рд░ (рдк्рд░ाрдЪीрди рдХृрд╖ि рдЧ्рд░ंрде)

рдкрд░िрднाрд╖ा (рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдпрд╣ рд▓िрдЦें):

"рдХृрд╖ि-рдкрд░ाрд╢рд░ рдПрдХ рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░ंрде рд╣ै, рдЬो рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХृрд╖ि рддрдХрдиीрдХों рдЬैрд╕े рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рддैрдпाрд░ी, рдлрд╕рд▓ рдЪрдпрди, рд╕िंрдЪाрдИ рддрдХрдиीрдХ, рдоौрд╕рдоी рдпोрдЬрдиा рдФрд░ рдХीрдЯ рдк्рд░рдмंрдзрди рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддा рд╣ै।"

рдЗрд╕рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╡िрд╖рдп:

  • рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рддैрдпाрд░ी
  • рдлрд╕рд▓ рдЪрдпрди
  • рд╕िंрдЪाрдИ рддрдХрдиीрдХ
  • рдоौрд╕рдоी рдпोрдЬрдиा
  • рдХीрдЯ рдк्рд░рдмंрдзрди

рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдоें рдпрд╣ рдХ्рдпों рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै? рдпрд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг (ecology) рдХो рдЬोрдб़рддा рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЬ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬैрд╕े:

  1. рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ (soil degradation)
  2. рдоौрд╕рдо рдоें рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा (climate unpredictability)
  3. рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЦाрдж рдХा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ

ЁЯОЙ  рдХृрд╖ि рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि

рдХृрд╖ि рдиे рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै:

  • рднाрд░рдд рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा
  • рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдХो рдЖрдХाрд░ рджिрдпा
  • рдХृрд╖ि рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоुрджाрдпों рдХो рдордЬрдмूрдд рдХिрдпा

рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдПрдХ-рдкंрдХ्рддि рдЙрдд्рддрд░:

"рдХृрд╖ि рдиे рднाрд░рдд рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै, рддрдеा рдХृрд╖ि рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоुрджाрдпों рдХो рдордЬрдмूрдд рдХिрдпा рд╣ै।"


ЁЯУК  рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдХृрд╖ि рдХा рдпोрдЧрджाрди (рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖंрдХрдб़े)

рд╕्рд░ोрдд: рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рднाрд░рдд 2024–25 (рд╡िрдд्рдд рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп)

рдХ्рдпा рдоूрд▓्рдп
GDP рдоें рдпोрдЧрджाрди 16%
рдХाрд░्рдпрдмрд▓ рдХो рд░ोрдЬрдЧाрд░ 46.1%



ЁЯЫТ  рдХृрд╖ि рдоें рдоूрд▓्рдп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा (Value Chain)

рдкрд░िрднाрд╖ा:

"рдоूрд▓्рдп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै, рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрдж рдХे рдЦेрдд рд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддा рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪрдиे рдХे рджौрд░ाрди рдкрд░िрд╡рд╣рди, рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рдкैрдХेрдЬिंрдЧ рдХे рдХाрд░рдг рд▓ाрдЧрдд рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрдиा।"

рдоुрдЦ्рдп рддрде्рдп: рд╕ुрдкрд░рдоाрд░्рдХेрдЯ рдоें рдХीрдорддें рдоंрдбी рдХी рддुрд▓рдиा рдоें 300–400% рдЕрдзिрдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं।

рд╣рд░ рдЪрд░рдг рдкрд░ рдХीрдордд рдХ्рдпों рдмрдв़рддी рд╣ै?

рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЙрджाрд╣рд░рдг
рднंрдбाрд░рдг (Storage) рд░ेрдл्рд░िрдЬрд░ेрд╢рди, рдЧोрджाрдо рдХा рдХिрд░ाрдпा/рд░рдЦрд░рдЦाрд╡
рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (Processing) рдЧेрд╣ूं/рдЪाрд╡рд▓ рдХो рдкीрд╕рдХрд░ рдЖрдЯा рдмрдиाрдиा, рддेрд▓ рдиिрдХाрд▓рдиा
рд╕рдлाрдИ (Cleaning) рдЙрдд्рдкाрдж рдХी рдзुрд▓ाрдИ рдФрд░ рдЫंрдЯाрдИ
рдкाрд╕्рдЪुрд░ीрдХрд░рдг (Pasteurisation) рджूрдз рдЙрдд्рдкाрджों рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдмрдиाрдиा
рд▓ाрдн рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд╣рди рд▓ाрдЧрдд рд╣рд░ рдЪрд░рдг рдкрд░ рдЬुрдб़рддी рд╣ै
  • рдпрджि рд╕ंрдХрд░ рдмीрдЬ (hybrid seeds) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдХीрдордд рдФрд░ рднी рдмрдв़ рдЬाрддी рд╣ै।

рдпрд╣ рдЬाрдирдиा рдХ्рдпों рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै? рдпрд╣ рд╣рдоें рд╕рд╣ी рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै — рдЬैрд╕े рдоंрдбी/рдЦेрдд рд╕े рд╕ीрдзे рдЦрд░ीрджрдиे рдФрд░ рд╕ुрдкрд░рдоाрд░्рдХेрдЯ рд╕े рдЦрд░ीрджрдиे рдХी рд▓ाрдЧрдд рдХी рддुрд▓рдиा рдХрд░рдиा।


ЁЯУИ  рдЪिрдд्рд░ 1.2 — рдоूрд▓्рдп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा (рдЖंрдХрдб़ों рдХे рд╕ाрде)

рдпрджि рдлрд╕рд▓ рдХी рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░ рд▓ाрдЧрдд = ₹100 рд╣ै, рддो рдоूрд▓्рдп рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмрдв़рддा рд╣ै:

рдЪрд░рдг рдЬुрдб़рдиे рд╡ाрд▓ा рдоूрд▓्рдп
рдлрд╕рд▓ рдХी рд▓ाрдЧрдд ₹100 (рдЖрд░ंрднिрдХ рдмिंрджु)
рдХрдЯाрдИ рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдмंрдзрди 15–20% рдЬुрдб़рддा рд╣ै
рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (Processing) 30–50% рдЬुрдб़рддा рд╣ै
рд╕ंрдХрд░ рдмीрдЬ (рдпрджि рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ो) рд▓ाрдЧрдд рдФрд░ рдмрдв़рддी рд╣ै
рд╢ोрдз рд▓ाрдЧрдд (Research cost) рдЕंрддिрдо рд▓ाрдЧрдд рдоें рдЬुрдб़рддी рд╣ै

рдоुрдЦ्рдп рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рдЦेрдд рд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддा рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪрдиे рдоें рд╣рд░ рдЪрд░рдг рдкрд░ рд▓ाрдЧрдд рдмрдв़рддी рдЬाрддी рд╣ै।





✍️ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдЙрдд्рддрд░ 

рдк्рд░рд╢्рди: рдХृрд╖ि рдоें рдоूрд▓्рдп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा (value chain) рдХ्рдпा рд╣ै?

рдоूрд▓्рдп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рд╡рд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрдж рдХी рд▓ाрдЧрдд рд╣рд░ рдЪрд░рдг рдкрд░ рдмрдв़рддी рд╣ै — рднंрдбाрд░рдг, рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा, рдкैрдХेрдЬिंрдЧ рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХे рдХाрд░рдг — рдЬрдм рддрдХ рд╡рд╣ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рддрдХ рдирд╣ीं рдкрд╣ुंрдЪ рдЬाрддा।

рдк्рд░рд╢्рди: рдЖрдЬ рдХृрд╖ि-рдкрд░ाрд╢рд░ рдХ्рдпों рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै?

рдпрд╣ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдХृрд╖ि рдкрдж्рдзрддिрдпां (рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рддैрдпाрд░ी, рдлрд╕рд▓ рдЪрдпрди, рд╕िंрдЪाрдИ, рдоौрд╕рдоी рдпोрдЬрдиा, рдХीрдЯ рдк्рд░рдмंрдзрди) рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬो рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ, рдоौрд╕рдо рдХी рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдФрд░ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЦाрджों рдХे рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рдЬैрд╕ी рдЖрдЬ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ैं।

рдк्рд░рд╢्рди: рднाрд░рдд рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдХृрд╖ि рдХा рдХ्рдпा рдпोрдЧрджाрди рд╣ै?

рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рднाрд░рдд 2024–25 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдХृрд╖ि рднाрд░рдд рдХे GDP рдоें 16% рдХा рдпोрдЧрджाрди рджेрддी рд╣ै рдФрд░ 46.1% рдХाрд░्рдпрдмрд▓ рдХो рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै।

ЁЯУШ рдЕрдз्рдпाрдп 1.2: рдХृрд╖ि-рдоौрд╕рдо рд╕ंрдмंрдз (Agro-climatic Relationship)

рдХрдХ्рд╖ा 9 рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рд▓ рдиोрдЯ्рд╕ (рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рддैрдпाрд░)


ЁЯМН рд╡िрд╖рдп 1: рднाрд░рдд рдХी рдХृрд╖ि-рдоौрд╕рдо рд╡िрд╡िрдзрддा

  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु (Climate) рдХृрд╖ि рдХाрд░्рдпों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрд░рдХ рд╣ै।
  • рднाрд░рдд рдоें рд╡िрд╡िрдз рдХृрд╖ि-рдоौрд╕рдо рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (agro-climatic regions) рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं — рд╣िрдоाрд▓рдп рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдХेрд░рд▓ рдХे рддрдЯ рддрдХ।
  • рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдмрджрд▓рдиे рд╕े рдлрд╕рд▓ рдкैрдЯрд░्рди рднी рдмрджрд▓рддा рд╣ै

рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдлрд╕рд▓ें (рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд):

рдлрд╕рд▓ рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЙрдЧाрдИ рдЬाрддी рд╣ै
рдзाрди (Rice) рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рдЧेрд╣ूं (Wheat) рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рд╖ा/рдаंрдбी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рдХрдкाрд╕ (Cotton) рдЧрд░्рдо рдЬрд▓рд╡ाрдпु рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рд╕ोрдпाрдмीрди (Soyabean) рдордз्рдп рднाрд░рдд
рдЧрди्рдиा (Sugarcane) рдЕрдзिрдХ рдкाрдиी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рдмाрдЬрд░ा/рдоिрд▓ेрдЯ्рд╕ (Millets) рд╢ुрд╖्рдХ/рд░ेрдЧिрд╕्рддाрдиी рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рдлрд▓ (Fruits) рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдиुрдХूрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░

ЁЯМж️  рднाрд░рддीрдп рдоौрд╕рдо рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡िрднाрдЧ (IMD) рдХी рднूрдоिрдХा

  • IMD рдоौрд╕рдо рд╕ंрдмंрдзी рдЖंрдХрдб़े (meteorological observations) рджрд░्рдЬ рдХрд░рддा рд╣ै।
  • IMD рдХृрд╖ि-рддрдХрдиीрдХी рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╕ेрд╡ाрдПं (Agrotechnological Advisory Services - AAS) рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।

IMD рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдХैрд╕े рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै:

  1. рдоौрд╕рдо рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди (weather forecast) рдФрд░ рд╕рд▓ाрд╣ (advisories) рджेрддा рд╣ै
  2. рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЦрд░ीрдл, рд░рдмी рдФрд░ рдЧ्рд░ीрд╖्рдо (рдЬाрдпрдж) рдоौрд╕рдо рдоें рдлрд╕рд▓ рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै
  3. рд╡рд░्рд╖ा рдпा рдмрд░्рдлрдмाрд░ी рдХी рдЪेрддाрд╡рдиी рджेрддा рд╣ै
  4. рдкрд╢ुрдзрди рдоें рдмीрдоाрд░िрдпों рдХे рдлैрд▓рдиे рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╕рдордп рдкрд░ рд░ोрдХрдеाрдо/рдЙрдкрдЪाрд░ рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै


"IMD рдоौрд╕рдо рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди рдФрд░ рдХृрд╖ि-рддрдХрдиीрдХी рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╕ेрд╡ाрдПं (AAS) рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬो рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдлрд╕рд▓ рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиे рдФрд░ рдкрд╢ुрдзрди рдХो рдмीрдоाрд░िрдпों рд╕े рдмрдЪाрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै।"


ЁЯТ╗  рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдФрд░ рдХृрдд्рд░िрдо рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा (AI) рдоौрд╕рдо рд╕ेрд╡ाрдУं рдоें

  • рднाрд░рдд рдХे рдкाрд╕ рджुрдиिрдпा рдХी рд╕рдмрд╕े рд╡िрд╕्рддृрдд рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдоौрд╕рдо рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै।

IMD рдоौрд╕рдо рдбेрдЯा рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиे рдХे рдоाрдз्рдпрдо:

рдоाрдз्рдпрдо рд╡िрд╡рд░рдг
SMS рдЕрд▓рд░्рдЯ рдХिрд╕ाрдиों рдХो рд╕ीрдзे рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рд╕ंрджेрд╢
рдСрд▓ рдЗंрдбिрдпा рд░ेрдбिрдпो рд░ेрдбिрдпो рдк्рд░рд╕ाрд░рдг
рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдЯीрд╡ी рдк्рд░рд╕ाрд░рдг
рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рд░ेрдбिрдпो рд╕्рдеाрдиीрдп рд░ेрдбिрдпो рд╕्рдЯेрд╢рди
рдоोрдмाрдЗрд▓ рдРрдк्рд╕ рдоौрд╕рдо рдРрдк्рд╕
рдХिрд╕ाрди рдкोрд░्рдЯрд▓ рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП рдСрдирд▓ाрдЗрди рдкोрд░्рдЯрд▓
рдХृрд╖ि рд╡िрдХाрд╕ рдХेंрдж्рд░ (KVK) рд╕्рдеाрдиीрдп рдХृрд╖ि рд╕рд╣ाрдпрддा рдХेंрдж्рд░

рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдпोрдЧ्рдп рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдРрдк्рд╕:

рдРрдк/рд╕ेрд╡ा рдЙрдкрдпोрдЧ
рднाрд░рдд-VISTAAR рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдХрд╕िрдд; рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдХृрд╖ि-рдоौрд╕рдо рдбेрдЯा рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдПं рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХृрд╖ि рдоौрд╕рдо рд╕ेрд╡ा (GKMS) рдкंрдЪाрдпрдд-рд╕्рддрд░ рдХा рдбेрдЯा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै — рддाрдкрдоाрди, рд╡рд░्рд╖ा, рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдирдоी, рд╣рд╡ा рдХी рджिрд╢ा

ЁЯУМ рдз्рдпाрди рджें: IMD рдЬिрд▓ा рдФрд░ рдм्рд▓ॉрдХ-рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди рджेрддा рд╣ै।


ЁЯПФ️  рдк्рд░рдХрд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди (Caselet) — рд▓рдж्рджाрдЦ рдХे рдоौрд╕рдо рд░рдЦрд╡ाрд▓े

рд▓рдж्рджाрдЦ рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि

  • рд▓рдж्рджाрдЦ рдПрдХ рдаंрдбा рд░ेрдЧिрд╕्рддाрди (cold desert) рд╣ै।
  • рдпрд╣ां рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╡рд░्рд╖ा рд╣ोрддी рд╣ै — рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╡рд░्рд╖рдг (precipitation) рдмрд░्рдл рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ोрддा рд╣ै।
  • рд╕िंрдЪाрдИ рдоुрдЦ्рдпрддः рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдХे рдкिрдШрд▓े рдкाрдиी (glacial meltwater) рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ै।

рддाрдкрдоाрди рдХी рд╕ीрдоा:

рдоौрд╕рдо рддाрдкрдоाрди
рдЧрд░्рдоी (Summer) 25°C рд╕े 30°C
рд╕рд░्рджी (Winter) –25°C рд╕े –8°C
  • рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЬौ рдФрд░ рдЖрд▓ू рдмोрдиे, рдФрд░ рдЦुрдмाрдиी (apricot) рдХी рдХрдЯाрдИ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╕рдордп рдоिрд▓рддा рд╣ै।
  • рдоौрд╕рдо рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд (unpredictable) рд╣ोрддा рд╣ै — рддेрдЬ рдаंрдбी рд╣рд╡ाрдПं, рдЕрдЪाрдирдХ рдкाрд▓ा (frost) рдпा рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рдмाрд░िрд╢ рдмिрдиा рдЪेрддाрд╡рдиी рдХे рдлрд╕рд▓ рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुंрдЪा рд╕рдХрддी рд╣ै।
  • рдкрд╢ुрдзрди (рдмрдХрд░ी, рджो рдХूрдмрдб़ рд╡ाрд▓े рдКंрдЯ, рдпाрдХ, рдШोрдб़े) рднी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рд╣ाрд▓ांрдХि рд╡े рдХрдаोрд░ (hardy) рд╣ोрддे рд╣ैं।

ЁЯУК рддाрд▓िрдХा 1.1 — рдоौрд╕рдо рд╕ंрдмंрдзी рдоाрдкрджंрдбों рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा (рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддाрд▓िрдХा)

рдоौрд╕рдо рдоाрдкрджंрдб (Meteorological Parameter) рдХिрд╕ाрдиों/рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा
рдЧрд░्рдоी/рд╕рд░्рджी рдХी рдЕрд╡рдзि рд▓рдж्рджाрдЦ рдоें рдЦेрддी рдХा рдоौрд╕рдо рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯा рд╣ै (рдордИ рд╕े рд╕िрддंрдмрд░); рдХिрд╕ी рднी рдоौрд╕рдоी рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рдХृрд╖ि рдкрд░ рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рддा рд╣ै
рд╡рд░्рд╖рдг (рд╡рд░्рд╖ा рдФрд░ рдмрд░्рдлрдмाрд░ी) рдЕрдзिрдХрддрдо рд╡рд░्рд╖ा рдЬुрд▓ाрдИ–рд╕िрддंрдмрд░ рдоें рд╣ोрддी рд╣ै (рдоुрдЦ्рдп рдлрд╕рд▓ рдЙрдЧाрдиे рдХी рдЕрд╡рдзि); рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд╕े рдмाрдв़ рдФрд░ рдХрдо рд╡рд░्рд╖ा рд╕े рдкाрдиी рдХी рдХрдоी рд╣ोрддी рд╣ै
рддाрдкрдоाрди рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рддाрдкрдоाрди: рджिрди рдоें 20–30°C, рд░ाрдд рдоें 0–5°C (рдЬूрди–рдЕрдЧрд╕्рдд)
рдЖрд░्рдж्рд░рддा (Humidity) рдФрд╕рдд рдЖрд░्рдж्рд░рддा: 70–74% (рдордИ–рд╕िрддंрдмрд░); рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдЖрд░्рдж्рд░рддा рд╕े рдкрдд्рддिрдпों рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡ाрд╖्рдкीрдХрд░рдг рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рд╕ूрдЦाрдкрди рд╣ोрддा рд╣ै
рд╣рд╡ा рдХी рджिрд╢ा рдФрд░ рдЧрддि рддेрдЬ рд╣рд╡ाрдПं рдлрд╕рд▓ों рдХो рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुंрдЪा рд╕рдХрддी рд╣ैं рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдЕрдкрд░рджрди (soil erosion) рдХा рдХाрд░рдг рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ैं



✍️ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдЙрдд्рддрд░ (2–3 рдЕंрдХ)

рдк्рд░рд╢्рди: IMD рднाрд░рдд рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдХैрд╕े рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै?

IMD рдоौрд╕рдо рд╕ंрдмंрдзी рдЖंрдХрдб़े рджрд░्рдЬ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдХृрд╖ि-рддрдХрдиीрдХी рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╕ेрд╡ाрдПं (AAS) рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЦрд░ीрдл, рд░рдмी рдФрд░ рдЧ्рд░ीрд╖्рдо рдоौрд╕рдо рдоें рдлрд╕рд▓ рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै, рд╡рд░्рд╖ा/рдмрд░्рдлрдмाрд░ी рдХी рдЪेрддाрд╡рдиी рджेрддा рд╣ै, рдФрд░ рдкрд╢ुрдзрди рдоें рдмीрдоाрд░िрдпों рдХे рдлैрд▓рдиे рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै।

рдк्рд░рд╢्рди: рд▓рдж्рджाрдЦ рдоें рдоौрд╕рдо рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рдЗрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХ्рдпों рд╣ै?

рд▓рдж्рджाрдЦ рдПрдХ рдаंрдбा рд░ेрдЧिрд╕्рддाрди рд╣ै, рдЬрд╣ां рдЦेрддी рдХा рдоौрд╕рдо рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯा (рдордИ–рд╕िрддंрдмрд░) рд╣ोрддा рд╣ै। рдоौрд╕рдо рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ोрддा рд╣ै — рддेрдЬ рдаंрдбी рд╣рд╡ाрдПं, рдЕрдЪाрдирдХ рдкाрд▓ा рдпा рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рдмाрд░िрд╢ рдмिрдиा рдЪेрддाрд╡рдиी рдХे рдлрд╕рд▓ рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै, рдФрд░ рдпрд╣ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдмрдХрд░ी, рдКंрдЯ, рдпाрдХ рдФрд░ рдШोрдб़ों рдЬैрд╕े рдкрд╢ुрдзрди рдХो рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।

рдк्рд░рд╢्рди: рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП рдЖрд░्рдж्рд░рддा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоौрд╕рдо рдоाрдкрджंрдб рдХ्рдпों рд╣ै?

рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдЖрд░्рдж्рд░рддा рд╕े рдкрдд्рддिрдпों рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡ाрд╖्рдкीрдХрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рд╕ूрдЦ рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдлрд╕рд▓ рдХी рд╡ृрдж्рдзि рдкрд░ рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рддा рд╣ै।



Comments

Popular posts from this blog

Unit - 1: Introduction to Tourism-I IXth (HINDI)

Unit - 2: Tourism Business - I IX (HINDI)

XI UNIT-1 INTRODUCTION TO TOURISM (English)