IX (HINDI ) CHAPTER 1 Introduction to Agricultural Practices
ЁЯУШ рдЕрдз्рдпाрдп 1.1: рдХृрд╖ि рдХा рдкрд░िрдЪрдп (Introduction to Agriculture)
ЁЯМ╛ рднाрд░рдд рдФрд░ рдХृрд╖ि
- рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╕рдмрд╕े рдкुрд░ाрдиी рдХृрд╖ि рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै।
- рднाрд░рдд рдХुрд▓ рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдЧ्рд░рдгी рджेрд╢ों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै।
- рднाрд░рдд рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХे рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рдЕрдЧ्рд░рдгी рд╣ै:
- рд╕рдм्рдЬिрдпां
- рдлрд▓
- рджूрдз
- рдЕंрдбे
- рдордЫрд▓ी
рд╕ंрднाрд╡िрдд рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╢्рди: "рднाрд░рдд рдХिрди рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рдЕрдЧ्рд░рдгी рд╣ै?" ✅ рдЙрдд्рддрд░: рд╕рдм्рдЬिрдпां, рдлрд▓, рджूрдз, рдЕंрдбे, рдордЫрд▓ी
ЁЯМ▒ рдкौрдзे рдЙрдЧाрдиे рдФрд░ рдкрд╢ुрдУं рдХी рджेрдЦрднाрд▓ рдХे рд▓ाрдн
рджो рдоुрдЦ्рдп рд▓ाрдн:
- рдХृрд╖ि рдХी рдмेрд╣рддрд░ рд╕рдордЭ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै
- рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдХौрд╢рд▓ (life skills) рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं
ЁЯТ╝ рдирдИ рддрдХрдиीрдХ = рдирдП рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░
| рддрдХрдиीрдХ | рдХृрд╖ि рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ |
|---|---|
| рдб्рд░ोрди (Drones) | рдлрд╕рд▓ों рдХी рдиिрдЧрд░ाрдиी, рдЫिрдб़рдХाрд╡ рдХрд░рдиा |
| рд░ोрдмोрдЯिрдХ्рд╕ (Robotics) | рд╕्рд╡рдЪाрд▓िрдд рдХृрд╖ि рдХाрд░्рдп |
| рдЬैрд╡ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी (Biotechnology) | рдмीрдЬ/рдлрд╕рд▓ों рдоें рд╕ुрдзाрд░ |
| рдХृрдд्рд░िрдо рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा (AI) | рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдХृрд╖ि рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиा |
рдпाрдж рд░рдЦें: рдХृрд╖ि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣рдоें рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдФрд░ рдЙрдж्рдпрдоिрддा (entrepreneurship) рджोрдиों рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рджेрддा рд╣ै।
ЁЯУЦ рдХृрд╖ि-рдкрд░ाрд╢рд░ (рдк्рд░ाрдЪीрди рдХृрд╖ि рдЧ्рд░ंрде)
рдкрд░िрднाрд╖ा (рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдпрд╣ рд▓िрдЦें):
"рдХृрд╖ि-рдкрд░ाрд╢рд░ рдПрдХ рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░ंрде рд╣ै, рдЬो рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХृрд╖ि рддрдХрдиीрдХों рдЬैрд╕े рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рддैрдпाрд░ी, рдлрд╕рд▓ рдЪрдпрди, рд╕िंрдЪाрдИ рддрдХрдиीрдХ, рдоौрд╕рдоी рдпोрдЬрдиा рдФрд░ рдХीрдЯ рдк्рд░рдмंрдзрди рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддा рд╣ै।"
рдЗрд╕рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╡िрд╖рдп:
- рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рддैрдпाрд░ी
- рдлрд╕рд▓ рдЪрдпрди
- рд╕िंрдЪाрдИ рддрдХрдиीрдХ
- рдоौрд╕рдоी рдпोрдЬрдиा
- рдХीрдЯ рдк्рд░рдмंрдзрди
рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдоें рдпрд╣ рдХ्рдпों рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै? рдпрд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг (ecology) рдХो рдЬोрдб़рддा рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЬ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬैрд╕े:
- рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ (soil degradation)
- рдоौрд╕рдо рдоें рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा (climate unpredictability)
- рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЦाрдж рдХा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ
ЁЯОЙ рдХृрд╖ि рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि
рдХृрд╖ि рдиे рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै:
- рднाрд░рдд рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा
- рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдХो рдЖрдХाрд░ рджिрдпा
- рдХृрд╖ि рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоुрджाрдпों рдХो рдордЬрдмूрдд рдХिрдпा
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдПрдХ-рдкंрдХ्рддि рдЙрдд्рддрд░:
"рдХृрд╖ि рдиे рднाрд░рдд рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै, рддрдеा рдХृрд╖ि рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоुрджाрдпों рдХो рдордЬрдмूрдд рдХिрдпा рд╣ै।"
ЁЯУК рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдХृрд╖ि рдХा рдпोрдЧрджाрди (рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖंрдХрдб़े)
рд╕्рд░ोрдд: рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рднाрд░рдд 2024–25 (рд╡िрдд्рдд рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп)
| рдХ्рдпा | рдоूрд▓्рдп |
|---|---|
| GDP рдоें рдпोрдЧрджाрди | 16% |
| рдХाрд░्рдпрдмрд▓ рдХो рд░ोрдЬрдЧाрд░ | 46.1% |
ЁЯЫТ рдХृрд╖ि рдоें рдоूрд▓्рдп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा (Value Chain)
рдкрд░िрднाрд╖ा:
"рдоूрд▓्рдп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै, рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрдж рдХे рдЦेрдд рд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддा рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪрдиे рдХे рджौрд░ाрди рдкрд░िрд╡рд╣рди, рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рдкैрдХेрдЬिंрдЧ рдХे рдХाрд░рдг рд▓ाрдЧрдд рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрдиा।"
рдоुрдЦ्рдп рддрде्рдп: рд╕ुрдкрд░рдоाрд░्рдХेрдЯ рдоें рдХीрдорддें рдоंрдбी рдХी рддुрд▓рдиा рдоें 300–400% рдЕрдзिрдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं।
рд╣рд░ рдЪрд░рдг рдкрд░ рдХीрдордд рдХ्рдпों рдмрдв़рддी рд╣ै?
| рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा | рдЙрджाрд╣рд░рдг |
|---|---|
| рднंрдбाрд░рдг (Storage) | рд░ेрдл्рд░िрдЬрд░ेрд╢рди, рдЧोрджाрдо рдХा рдХिрд░ाрдпा/рд░рдЦрд░рдЦाрд╡ |
| рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (Processing) | рдЧेрд╣ूं/рдЪाрд╡рд▓ рдХो рдкीрд╕рдХрд░ рдЖрдЯा рдмрдиाрдиा, рддेрд▓ рдиिрдХाрд▓рдиा |
| рд╕рдлाрдИ (Cleaning) | рдЙрдд्рдкाрдж рдХी рдзुрд▓ाрдИ рдФрд░ рдЫंрдЯाрдИ |
| рдкाрд╕्рдЪुрд░ीрдХрд░рдг (Pasteurisation) | рджूрдз рдЙрдд्рдкाрджों рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдмрдиाрдиा |
| рд▓ाрдн рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд╣рди рд▓ाрдЧрдд | рд╣рд░ рдЪрд░рдг рдкрд░ рдЬुрдб़рддी рд╣ै |
- рдпрджि рд╕ंрдХрд░ рдмीрдЬ (hybrid seeds) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдХीрдордд рдФрд░ рднी рдмрдв़ рдЬाрддी рд╣ै।
рдпрд╣ рдЬाрдирдиा рдХ्рдпों рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै? рдпрд╣ рд╣рдоें рд╕рд╣ी рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै — рдЬैрд╕े рдоंрдбी/рдЦेрдд рд╕े рд╕ीрдзे рдЦрд░ीрджрдиे рдФрд░ рд╕ुрдкрд░рдоाрд░्рдХेрдЯ рд╕े рдЦрд░ीрджрдиे рдХी рд▓ाрдЧрдд рдХी рддुрд▓рдиा рдХрд░рдиा।
ЁЯУИ рдЪिрдд्рд░ 1.2 — рдоूрд▓्рдп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा (рдЖंрдХрдб़ों рдХे рд╕ाрде)
рдпрджि рдлрд╕рд▓ рдХी рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░ рд▓ाрдЧрдд = ₹100 рд╣ै, рддो рдоूрд▓्рдп рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмрдв़рддा рд╣ै:
| рдЪрд░рдг | рдЬुрдб़рдиे рд╡ाрд▓ा рдоूрд▓्рдп |
|---|---|
| рдлрд╕рд▓ рдХी рд▓ाрдЧрдд | ₹100 (рдЖрд░ंрднिрдХ рдмिंрджु) |
| рдХрдЯाрдИ рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдмंрдзрди | 15–20% рдЬुрдб़рддा рд╣ै |
| рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (Processing) | 30–50% рдЬुрдб़рддा рд╣ै |
| рд╕ंрдХрд░ рдмीрдЬ (рдпрджि рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ो) | рд▓ाрдЧрдд рдФрд░ рдмрдв़рддी рд╣ै |
| рд╢ोрдз рд▓ाрдЧрдд (Research cost) | рдЕंрддिрдо рд▓ाрдЧрдд рдоें рдЬुрдб़рддी рд╣ै |
рдоुрдЦ्рдп рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рдЦेрдд рд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддा рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪрдиे рдоें рд╣рд░ рдЪрд░рдг рдкрд░ рд▓ाрдЧрдд рдмрдв़рддी рдЬाрддी рд╣ै।
✍️ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдЙрдд्рддрд░
рдк्рд░рд╢्рди: рдХृрд╖ि рдоें рдоूрд▓्рдп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा (value chain) рдХ्рдпा рд╣ै?
рдоूрд▓्рдп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рд╡рд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрдж рдХी рд▓ाрдЧрдд рд╣рд░ рдЪрд░рдг рдкрд░ рдмрдв़рддी рд╣ै — рднंрдбाрд░рдг, рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा, рдкैрдХेрдЬिंрдЧ рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХे рдХाрд░рдг — рдЬрдм рддрдХ рд╡рд╣ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рддрдХ рдирд╣ीं рдкрд╣ुंрдЪ рдЬाрддा।
рдк्рд░рд╢्рди: рдЖрдЬ рдХृрд╖ि-рдкрд░ाрд╢рд░ рдХ्рдпों рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै?
рдпрд╣ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдХृрд╖ि рдкрдж्рдзрддिрдпां (рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рддैрдпाрд░ी, рдлрд╕рд▓ рдЪрдпрди, рд╕िंрдЪाрдИ, рдоौрд╕рдоी рдпोрдЬрдиा, рдХीрдЯ рдк्рд░рдмंрдзрди) рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬो рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ, рдоौрд╕рдо рдХी рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдФрд░ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЦाрджों рдХे рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рдЬैрд╕ी рдЖрдЬ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ैं।
рдк्рд░рд╢्рди: рднाрд░рдд рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдХृрд╖ि рдХा рдХ्рдпा рдпोрдЧрджाрди рд╣ै?
рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рднाрд░рдд 2024–25 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдХृрд╖ि рднाрд░рдд рдХे GDP рдоें 16% рдХा рдпोрдЧрджाрди рджेрддी рд╣ै рдФрд░ 46.1% рдХाрд░्рдпрдмрд▓ рдХो рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै।
ЁЯУШ рдЕрдз्рдпाрдп 1.2: рдХृрд╖ि-рдоौрд╕рдо рд╕ंрдмंрдз (Agro-climatic Relationship)
рдХрдХ्рд╖ा 9 рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рд▓ рдиोрдЯ्рд╕ (рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рддैрдпाрд░)
ЁЯМН рд╡िрд╖рдп 1: рднाрд░рдд рдХी рдХृрд╖ि-рдоौрд╕рдо рд╡िрд╡िрдзрддा
- рдЬрд▓рд╡ाрдпु (Climate) рдХृрд╖ि рдХाрд░्рдпों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрд░рдХ рд╣ै।
- рднाрд░рдд рдоें рд╡िрд╡िрдз рдХृрд╖ि-рдоौрд╕рдо рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (agro-climatic regions) рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं — рд╣िрдоाрд▓рдп рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдХेрд░рд▓ рдХे рддрдЯ рддрдХ।
- рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдмрджрд▓рдиे рд╕े рдлрд╕рд▓ рдкैрдЯрд░्рди рднी рдмрджрд▓рддा рд╣ै।
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдлрд╕рд▓ें (рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд):
| рдлрд╕рд▓ | рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЙрдЧाрдИ рдЬाрддी рд╣ै |
|---|---|
| рдзाрди (Rice) | рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ |
| рдЧेрд╣ूं (Wheat) | рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рд╖ा/рдаंрдбी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ |
| рдХрдкाрд╕ (Cotton) | рдЧрд░्рдо рдЬрд▓рд╡ाрдпु рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ |
| рд╕ोрдпाрдмीрди (Soyabean) | рдордз्рдп рднाрд░рдд |
| рдЧрди्рдиा (Sugarcane) | рдЕрдзिрдХ рдкाрдиी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХ्рд╖ेрдд्рд░ |
| рдмाрдЬрд░ा/рдоिрд▓ेрдЯ्рд╕ (Millets) | рд╢ुрд╖्рдХ/рд░ेрдЧिрд╕्рддाрдиी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ |
| рдлрд▓ (Fruits) | рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдиुрдХूрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ |
ЁЯМж️ рднाрд░рддीрдп рдоौрд╕рдо рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡िрднाрдЧ (IMD) рдХी рднूрдоिрдХा
- IMD рдоौрд╕рдо рд╕ंрдмंрдзी рдЖंрдХрдб़े (meteorological observations) рджрд░्рдЬ рдХрд░рддा рд╣ै।
- IMD рдХृрд╖ि-рддрдХрдиीрдХी рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╕ेрд╡ाрдПं (Agrotechnological Advisory Services - AAS) рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
IMD рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдХैрд╕े рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै:
- рдоौрд╕рдо рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди (weather forecast) рдФрд░ рд╕рд▓ाрд╣ (advisories) рджेрддा рд╣ै
- рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЦрд░ीрдл, рд░рдмी рдФрд░ рдЧ्рд░ीрд╖्рдо (рдЬाрдпрдж) рдоौрд╕рдо рдоें рдлрд╕рд▓ рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै
- рд╡рд░्рд╖ा рдпा рдмрд░्рдлрдмाрд░ी рдХी рдЪेрддाрд╡рдиी рджेрддा рд╣ै
- рдкрд╢ुрдзрди рдоें рдмीрдоाрд░िрдпों рдХे рдлैрд▓рдиे рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╕рдордп рдкрд░ рд░ोрдХрдеाрдо/рдЙрдкрдЪाрд░ рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै
"IMD рдоौрд╕рдо рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди рдФрд░ рдХृрд╖ि-рддрдХрдиीрдХी рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╕ेрд╡ाрдПं (AAS) рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬो рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдлрд╕рд▓ рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиे рдФрд░ рдкрд╢ुрдзрди рдХो рдмीрдоाрд░िрдпों рд╕े рдмрдЪाрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै।"
ЁЯТ╗ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдФрд░ рдХृрдд्рд░िрдо рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा (AI) рдоौрд╕рдо рд╕ेрд╡ाрдУं рдоें
- рднाрд░рдд рдХे рдкाрд╕ рджुрдиिрдпा рдХी рд╕рдмрд╕े рд╡िрд╕्рддृрдд рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдоौрд╕рдо рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै।
IMD рдоौрд╕рдо рдбेрдЯा рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиे рдХे рдоाрдз्рдпрдо:
| рдоाрдз्рдпрдо | рд╡िрд╡рд░рдг |
|---|---|
| SMS рдЕрд▓рд░्рдЯ | рдХिрд╕ाрдиों рдХो рд╕ीрдзे рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рд╕ंрджेрд╢ |
| рдСрд▓ рдЗंрдбिрдпा рд░ेрдбिрдпो | рд░ेрдбिрдпो рдк्рд░рд╕ाрд░рдг |
| рджूрд░рджрд░्рд╢рди | рдЯीрд╡ी рдк्рд░рд╕ाрд░рдг |
| рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рд░ेрдбिрдпो | рд╕्рдеाрдиीрдп рд░ेрдбिрдпो рд╕्рдЯेрд╢рди |
| рдоोрдмाрдЗрд▓ рдРрдк्рд╕ | рдоौрд╕рдо рдРрдк्рд╕ |
| рдХिрд╕ाрди рдкोрд░्рдЯрд▓ | рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП рдСрдирд▓ाрдЗрди рдкोрд░्рдЯрд▓ |
| рдХृрд╖ि рд╡िрдХाрд╕ рдХेंрдж्рд░ (KVK) | рд╕्рдеाрдиीрдп рдХृрд╖ि рд╕рд╣ाрдпрддा рдХेंрдж्рд░ |
рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдпोрдЧ्рдп рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдРрдк्рд╕:
| рдРрдк/рд╕ेрд╡ा | рдЙрдкрдпोрдЧ |
|---|---|
| рднाрд░рдд-VISTAAR | рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдХрд╕िрдд; рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдХृрд╖ि-рдоौрд╕рдо рдбेрдЯा рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдПं рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै |
| рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХृрд╖ि рдоौрд╕рдо рд╕ेрд╡ा (GKMS) | рдкंрдЪाрдпрдд-рд╕्рддрд░ рдХा рдбेрдЯा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै — рддाрдкрдоाрди, рд╡рд░्рд╖ा, рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдирдоी, рд╣рд╡ा рдХी рджिрд╢ा |
ЁЯУМ рдз्рдпाрди рджें: IMD рдЬिрд▓ा рдФрд░ рдм्рд▓ॉрдХ-рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди рджेрддा рд╣ै।
ЁЯПФ️ рдк्рд░рдХрд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди (Caselet) — рд▓рдж्рджाрдЦ рдХे рдоौрд╕рдо рд░рдЦрд╡ाрд▓े
рд▓рдж्рджाрдЦ рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि
- рд▓рдж्рджाрдЦ рдПрдХ рдаंрдбा рд░ेрдЧिрд╕्рддाрди (cold desert) рд╣ै।
- рдпрд╣ां рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╡рд░्рд╖ा рд╣ोрддी рд╣ै — рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╡рд░्рд╖рдг (precipitation) рдмрд░्рдл рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ोрддा рд╣ै।
- рд╕िंрдЪाрдИ рдоुрдЦ्рдпрддः рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдХे рдкिрдШрд▓े рдкाрдиी (glacial meltwater) рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ै।
рддाрдкрдоाрди рдХी рд╕ीрдоा:
| рдоौрд╕рдо | рддाрдкрдоाрди |
|---|---|
| рдЧрд░्рдоी (Summer) | 25°C рд╕े 30°C |
| рд╕рд░्рджी (Winter) | –25°C рд╕े –8°C |
- рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЬौ рдФрд░ рдЖрд▓ू рдмोрдиे, рдФрд░ рдЦुрдмाрдиी (apricot) рдХी рдХрдЯाрдИ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╕рдордп рдоिрд▓рддा рд╣ै।
- рдоौрд╕рдо рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд (unpredictable) рд╣ोрддा рд╣ै — рддेрдЬ рдаंрдбी рд╣рд╡ाрдПं, рдЕрдЪाрдирдХ рдкाрд▓ा (frost) рдпा рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рдмाрд░िрд╢ рдмिрдиा рдЪेрддाрд╡рдиी рдХे рдлрд╕рд▓ рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुंрдЪा рд╕рдХрддी рд╣ै।
- рдкрд╢ुрдзрди (рдмрдХрд░ी, рджो рдХूрдмрдб़ рд╡ाрд▓े рдКंрдЯ, рдпाрдХ, рдШोрдб़े) рднी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рд╣ाрд▓ांрдХि рд╡े рдХрдаोрд░ (hardy) рд╣ोрддे рд╣ैं।
ЁЯУК рддाрд▓िрдХा 1.1 — рдоौрд╕рдо рд╕ंрдмंрдзी рдоाрдкрджंрдбों рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा (рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддाрд▓िрдХा)
| рдоौрд╕рдо рдоाрдкрджंрдб (Meteorological Parameter) | рдХिрд╕ाрдиों/рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा |
|---|---|
| рдЧрд░्рдоी/рд╕рд░्рджी рдХी рдЕрд╡рдзि | рд▓рдж्рджाрдЦ рдоें рдЦेрддी рдХा рдоौрд╕рдо рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯा рд╣ै (рдордИ рд╕े рд╕िрддंрдмрд░); рдХिрд╕ी рднी рдоौрд╕рдоी рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рдХृрд╖ि рдкрд░ рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рддा рд╣ै |
| рд╡рд░्рд╖рдг (рд╡рд░्рд╖ा рдФрд░ рдмрд░्рдлрдмाрд░ी) | рдЕрдзिрдХрддрдо рд╡рд░्рд╖ा рдЬुрд▓ाрдИ–рд╕िрддंрдмрд░ рдоें рд╣ोрддी рд╣ै (рдоुрдЦ्рдп рдлрд╕рд▓ рдЙрдЧाрдиे рдХी рдЕрд╡рдзि); рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд╕े рдмाрдв़ рдФрд░ рдХрдо рд╡рд░्рд╖ा рд╕े рдкाрдиी рдХी рдХрдоी рд╣ोрддी рд╣ै |
| рддाрдкрдоाрди | рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рддाрдкрдоाрди: рджिрди рдоें 20–30°C, рд░ाрдд рдоें 0–5°C (рдЬूрди–рдЕрдЧрд╕्рдд) |
| рдЖрд░्рдж्рд░рддा (Humidity) | рдФрд╕рдд рдЖрд░्рдж्рд░рддा: 70–74% (рдордИ–рд╕िрддंрдмрд░); рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдЖрд░्рдж्рд░рддा рд╕े рдкрдд्рддिрдпों рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡ाрд╖्рдкीрдХрд░рдг рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рд╕ूрдЦाрдкрди рд╣ोрддा рд╣ै |
| рд╣рд╡ा рдХी рджिрд╢ा рдФрд░ рдЧрддि | рддेрдЬ рд╣рд╡ाрдПं рдлрд╕рд▓ों рдХो рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुंрдЪा рд╕рдХрддी рд╣ैं рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдЕрдкрд░рджрди (soil erosion) рдХा рдХाрд░рдг рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ैं |
✍️ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдЙрдд्рддрд░ (2–3 рдЕंрдХ)
рдк्рд░рд╢्рди: IMD рднाрд░рдд рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдХैрд╕े рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै?
IMD рдоौрд╕рдо рд╕ंрдмंрдзी рдЖंрдХрдб़े рджрд░्рдЬ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдХृрд╖ि-рддрдХрдиीрдХी рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╕ेрд╡ाрдПं (AAS) рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЦрд░ीрдл, рд░рдмी рдФрд░ рдЧ्рд░ीрд╖्рдо рдоौрд╕рдо рдоें рдлрд╕рд▓ рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै, рд╡рд░्рд╖ा/рдмрд░्рдлрдмाрд░ी рдХी рдЪेрддाрд╡рдиी рджेрддा рд╣ै, рдФрд░ рдкрд╢ुрдзрди рдоें рдмीрдоाрд░िрдпों рдХे рдлैрд▓рдиे рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै।
рдк्рд░рд╢्рди: рд▓рдж्рджाрдЦ рдоें рдоौрд╕рдо рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рдЗрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХ्рдпों рд╣ै?
рд▓рдж्рджाрдЦ рдПрдХ рдаंрдбा рд░ेрдЧिрд╕्рддाрди рд╣ै, рдЬрд╣ां рдЦेрддी рдХा рдоौрд╕рдо рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯा (рдордИ–рд╕िрддंрдмрд░) рд╣ोрддा рд╣ै। рдоौрд╕рдо рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ोрддा рд╣ै — рддेрдЬ рдаंрдбी рд╣рд╡ाрдПं, рдЕрдЪाрдирдХ рдкाрд▓ा рдпा рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рдмाрд░िрд╢ рдмिрдиा рдЪेрддाрд╡рдиी рдХे рдлрд╕рд▓ рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै, рдФрд░ рдпрд╣ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдмрдХрд░ी, рдКंрдЯ, рдпाрдХ рдФрд░ рдШोрдб़ों рдЬैрд╕े рдкрд╢ुрдзрди рдХो рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
рдк्рд░рд╢्рди: рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП рдЖрд░्рдж्рд░рддा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоौрд╕рдо рдоाрдкрджंрдб рдХ्рдпों рд╣ै?
рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдЖрд░्рдж्рд░рддा рд╕े рдкрдд्рддिрдпों рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡ाрд╖्рдкीрдХрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рд╕ूрдЦ рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдлрд╕рд▓ рдХी рд╡ृрдж्рдзि рдкрд░ рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рддा рд╣ै।
Comments
Post a Comment